Deugden-Vriend (1759-1760)

Titelbeschrijving
Der Deugden-Vriend. Eerste deel. Vervattende tien byzondere stukjes, handelende over byzondere onderwerpen, en waarin de deugd in haare schoonheid en hemelsche afkomst, zo in proza als vaerzen, voorgesteld, en door voorbeelden en betrachtingen aangepreezen worden. In ’t Hoogduitsch beschreven door den deugdlievenden heer *** En naar den echten Berlynschen druk in ’t Neederduitsch vertaald.

Periodiciteit
Blijkens de vaak wat wisselende colofons aan het eind van elke aflevering (‘stukje’) zal dit werk als periodiek blad uitgegeven zijn; waarschijnlijk in navolging van het voorbeeld waarvan in het Voorbericht sprake is. Daar stelt men: dit heilzame geschrift ‘door een geleerd Schryver in Berlyn by stukjes uitgegeeven zynde, en waar van reeds vier Deeltjes het licht zien, wierd ons […] gegeven en […] aangeraden hetzelve […] te doen vertaalen’. Men geeft dus in dit eerste deeltje vast enige stukjes, nu die ‘thans tot 10 [zijn] aangegroeit’.
Een tweede deeltje zal ‘eerlang’ volgen. Dit tweede deeltje kon niet worden getraceerd, ondanks de opgave van het feitelijk bestaan daarvan in NCC en STCN. In de Middelburgsche Courant van 9 oktober 1760 is sprake van het vierde stukje van deel 2. Op grond van de advertenties is dit vermoedelijk de laast verschenen aflevering.

Bibliografische beschrijving
Dit deel bevat IV (titelpagina; Voorbericht aan [sic] den Uitgeever) plus 160 pagina’s. Elke aflevering bevat 16 pagina’s. Het titelblok van een aflevering bevat short title en nummeraanduiding.

Boekhistorische gegevens
De titelpagina van deel 1 meldt: ‘Te Amsterdam, By George Jacob Wishoff, Boekverkooper in de Hartestraat’.
Aan het eind van elke aflevering is, vaak echter met enige wijzigingen, de colofon te vinden:

t’Amsterdam by Georg Jacob Wishoff in de Hartestraat; en zyn mede te bekomen te Middelburg by J.A. Callenfels en Taillefert, Dordt d’Erve van Braam en Blusse, Haarlem Bosch, van Lee en Enschedé, Delft Graauwenhaan en de Sterk, Leyden Hazenbroek, J. Heiligert, Honkoop en Luchtmans, Rotterdam P. Lozel, Vis en Burgmans, Utrecht A. van Paddenburg, Visch en Poolsum, Hoorn Tjallingius, Alkmaar Maagh, Gouda Staal, ’sHage de van Thols, Zaandam Ketel.

De belangrijkste wijziging in de colofons is deze: vanaf nr. 5 vindt men Wishoff niet meer genoemd. Wel wordt dan als eerste, en bovendien als te Amsterdam gevestigd, genoemd: ‘Dirk Kluit, in de Oude Lely Straat, by de Singel’.

Medewerkers
Auteur en vertaler blijven onbekend.

Inhoud
Het werk bevat beschouwende vertogen met adviezen over de zinvolle inrichting van het leven; soms afgewisseld met poëzie. Onderwerpen zijn bijvoorbeeld: de lente; de vriendschap; de opstanding der doden; de verplichting om voort te varen wanneer men eens een goed begin heeft gemaakt; barmhartigheid.

Relatie tot andere periodieken
De makers van de Deugden-Vriend schrijven dat dat hun voorbeeld is geweest: Der Freund der Tugend, door Karl Gottlieb von Windisch (1725-1793). Diens weekblad is echter in de jaren 1767-1769 uitgegeven te Pressburg (Bratislava), terwijl ons voorbericht spreekt van een Berlijnse tekst.
Het ziet er eerder naar uit dat het voorbeeld van de Deugden-Vriend geweest moet zijn het in Berlijn gedurende 1755-1756 uitgegeven ‘Moralische Wochenschrift’ Der Tugendfreund.

Exemplaar
¶ Amsterdam, Universiteitsbibliotheek: O 62-3833
¶ Full text deel 1

André Hanou