Utrechtsche Provinciale Staatscourier (1787, 1789)

Titelbeschrijving
Utrechtsche Provinciale Staatscourier.
Verkorte titel: Utrechtsche Staatscourier.

Periodiciteit
Evers (1932) meldt het volgende over de samenstelling van de Staatscourier,

het welk ‘voor als nog maar tweemaal ’s weeks’ als tweede deel het licht zag, bedoelde ‘onafgebroken het dagelijks voorvallende te kunnen melden’, terwijl daarnaast eene reeks werd uitgegeven en als eerste deel van 132 nummers verscheen, waarin eveneens onpartijdig alle de brieven, resolutien &c. welke met betrekking tot de ‘heerschende geschillen, sedert de verlegging der Staatsvergadering van Utrecht naar Amersfoort, door de heeren Staaten van Utrecht zyn geschreeven, genomen &c. met alle de stukken daar toe relatie hebbende’, gepubliceerd zijn. (p. 12)

Het eerste ‘Stuk’ bevat, blijkens de voetteksten, 132 nrs. Het is zeer waarschijnlijk dat dit eerste stuk van de Utrechtsche Provinciale Staatscourier pas in 1789 verscheen. In de Amsterdamse Courant van 21 juli 1789 adverteren Bartolomeus Wild en Johannes Wild namelijk voor de nrs. 1-76 van dit eerste stuk, voor ƒ 3:16; de resterende nrs. van het eerste stuk zullen spoedig volgen.
Het tweede stuk is het nieuwsblad, dat tweemaal per week verscheen van 9 juni 1787 t/m 27 november 1787 (55 nrs.).
Op 21 juli 1787 werden pakketten met exemplaren, bestemd voor diverse Hollandse steden, buiten de stadsmuren van Woerden in beslag genomen door het Amsterdamse Defensiewezen.

Bibliografische beschrijving
De afleveringen van het tweede stuk tellen 4 doorgenummerde pagina’s in groot kwarto. Opmaak in 2 kolommen (behalve p. 1 van nr. 1). In het titelblok staan de titel, volgnummer en jaartal. Alleen nr. 1 bevat de verkorte titel en de volledige datum.

Het nieuwsblad bevat geen advertenties, een enkele personeelsadvertentie van de drukker uitgezonderd.
Het eerste stuk heeft dezelfde tweekoloms opmaak. De 132 nrs. (521 p., met abusievelijk tweemaal p. 517-520) zijn alleen te herkennen aan de voettekst.

Boekhistorische gegevens
In Amersfoort gedrukt en uitgegeven door Johannes Altheer. Hij was net als zijn oom, de Utrechtse boekverkoper Bartolomeus Wild, afkomstig uit St Gallen (Zwitserland) en was sinds oktober 1782 ingeschreven als burger van de stad Utrecht. In het voorjaar van 1787 werd hij door de Gedeputeerde Staten benoemd tot adjunct-drukker bij Statendrukker Willem Jan Reers.
De Staten van Utrecht hadden in augustus 1786 hun zetel verplaatst van de patriotsgezinde stad Utrecht naar het stadhoudersgezinde Amersfoort. Toen de vroedschap alle hulp aan verdrongen bestuurscolleges verbood, was het de Staten niet meer mogelijk eigen drukwerk in de stad Utrecht te laten vervaardigen. Op advies van Altheer werd daarom onder zijn leiding in Amersfoort een filiaal van de Statendrukkerij geopend. In nr. 2 worden twee letterzetters en twee drukkers gevraagd, ‘op zeer goeden Loon en vast werk’.
In deze Amersfoortse drukkerij zijn de nrs. 1-40 (t/m 15 september 1787) van de Utrechtsche Provinciale Staatscourier gedrukt.
Verkoopadressen waren volgens nr. 1 (9 juni 1787):

Amsterdam, by Elwe, Nymegen, by A. van Goor, Zutphen, by v. Hoorn, Arnhem, by J. Nyhoff, Dordt, by van Braam, Haarlem, by van der Aa, Leiden, by Herdingh, Rotterdam, by Bennet, Delft, by J. de Groot, Ter Gouw, by Verblauw, Gorkum, by Goetzee, Alkmaar by van der Hand, Schiedam, by Poolman, Brielle, by Verhell, ’s Hage, by Wynants, Middelburg, by Gillissen en Zoon, Vlissingen, by Corbelyn, Zierikzee, by de Kanter en Zoon, Tergoes, by Huisman, Leeuwaarden, by Cahais, Franeker, by D. Romar, Harlingen, by v.d. Plaats, Deventer, by Leemhorst, Zwoll, by Clement, Campen, by de Erve Valkenier, Groningen, by L. Huizingh, Utrecht, by J. Visch, ’s Bosch, by Palier, Breda, by Oukoop.

Prijs per aflevering: 1 stuiver.
Nr. 1 geeft tevens informatie over de advertentietarieven: 3 stuivers per regel; bij herplaatsing 2 stuivers per regel, en daarna telkens 1 stuiver per regel. Het aantal plaatsingen moet vooraf worden gemeld en de brieven dienen franco te worden verstuurd.

Medewerkers
Sautijn Kluit (1870) suggereert dat Pierre Auguste Brahain Ducange (±1750-1833) medewerker was van de Utrechtsche Provinciale Staatscourier, of in ieder geval de intentie had eraan mee te werken. Zijn patriotse gezindheid, gecombineerd met liederlijk gedrag en een hoge mate van onbetrouwbaarheid, maken dit echter onwaarschijnlijk. In september 1787 vluchtte hij naar Frankrijk.

Inhoud
Met dit orangistische nieuwsblad is begonnen, zo meldt de courantier in het openingsnummer, omdat ‘de meesten der tegenswoordige dagschriften, niet anders zyn, dan de werktuigen van zodanige partyschappen, welke in ons Vaderland woelen’. Er zal alleen verslag worden gedaan van buiten- en binnenlandse gebeurtenissen ‘voor zo verre die echt zyn, en tot ons Land betrekking hebben’. Verder zal de lezer lasterlijke insinuaties er niet in tegenkomen. Ingezonden berichten worden geplaatst, mits ze ‘authentike tydingen behelzen’.
Uit dit nr. 1 en uit genoemde advertentie uit 1789 blijkt dat de opzet – 2 stukken, waarbij het eigenlijke nieuwsblad het tweede stuk is – al op voorhand duidelijk is geweest. Over het eerste stuk staat in die advertentie het volgende:

Verzameling van alle Resolutien, Brieven, Stukken en andere Echte Documenten, de Ed.Gr. Mog. Heeren Staaten, de Regeering der Stad Utrecht, de onderscheide Burger-Collegien in die Stad &c. specteerende, dewelke naar tyds order op een volgende en door bescheide Aanmerkingen aan een geschakeld, zo veel mogelyk een compleet Receuil der Stukken van die tyd (waaronder veelen die nimmer uitgegeeven zyn) gevonden worden; en een waaragtig Verhaal van ’t gebeurde binnen die van dit Eerste Stuk […] welke behelzen het Tydvak van den 3 July 1786 tot den 1 January 1787. – Zullende het Vervolg ’t welk het gebeurde van voorsz. 1 Jan. tot October 1787 zal bevatten, zo dra doenlyk volgen, waartoe de Stukken in de Nos. te Amersfoort in 1787 gedrukt, als Bylagen zullen dienen, van welke laatsten nog eenigen weinige compleet en nog afzonderlyke Nos. by bovengem. [Wild en Altheer] te bekomen zyn.

Exemplaren
¶ Utrecht, Universiteitsbibliotheek: S qu.835:2
¶ Full text eerste stuk, nrs. 1-76eerste stuk, nrs. 77-132; en tweede stuk, nrs. 1-55

Literatuur
¶ Ton Jongenelen, Van smaad tot erger. Amsterdamse boekverboden 1747-1794 (Amsterdam 1998), p. 50 (nr. 162)
¶ G.A. Evers, ‘Gegevens betreffende Utrechtsche staten-, stads- en akademie-drukkers’, in: Het Grafisch Museum. Orgaan van de Vereeniging Museum voor de Grafische Vakken, gevestigd te Utrecht 2 (1932), nr. 1 (februari), p. 11-18, aldaar p. 12
¶ W.P. Sautijn Kluit, ‘De Fransche Leidsche courant’, in: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 1870, p. 3-183, 150.

Rietje van Vliet