Titelbeschrijving
¶ Gazette van Antwerpen.
¶ 15 september t/m 8 december 1795: Gazette d’Anvers.
Periodiciteit
Op 3 januari 1719 verscheen het eerste nummer van deze krant; in werkelijkheid was het slechts een nieuwe naam voor de krant die eerder de Antwerpsche Dijnsdaegsche Post-tijdinge of Antwerpsche Vrijdaegsche Post-tijdinge heette. Deze krant was dan weer een voortzetting van de Extaordinarisse Post-Tijdinghe (1635 – voor 1690).
De Gazette van Antwerpen verscheen op dinsdag en vrijdag, uitgezonderd in de week voor Pasen wanneer het vrijdagnummer al op donderdag verscheen. Een jaargang telde dus 104 à 105 afleveringen. Ook in de Franse periode, toen de tiendaagse décade de week verving, bleef de krant op het oorspronkelijke ritme verschijnen.
In 1742 werd de Gazette van Antwerpen van 20 februari t/m 16 maart geschorst na het plaatsen van een artikel dat bij de Engelse ambassadeur in het verkeerde keelgat was geschoten. Ook tussen 13 december 1798 en 28 november 1800 verscheen de krant niet, na een schorsing door de Franse overheid.
De laatste aflevering verscheen op 6 maart 1804.
Bibliografische beschrijving
Kwarto, vier pagina’s per aflevering, tweekoloms opmaak.
In de tweede helft van de achttiende eeuw werd er soms een tweede blad (twee pagina’s) of katern (vier pagina’s) toegevoegd onder de titel Byvoegzel.
Aanvankelijk bevatte het titelblok een dubbel titelvignet. Links het gecombineerde wapenschild van de stad Antwerpen (met de rijksadelaar van het Heilig Roomse Rijk en daaronder het kasteel/Steen van Antwerpen met de twee legendarische afgehakte handen) en dat van het Oostenrijkse keizerrijk met de dubbelkoppige adelaar. Rechts het wapenschild van de eerste courantier-drukker van de krant, Hendrik III Aertssens, die zijn carrière ooit begonnen was als muziekdrukker en ‘De Parnassusberg’ als uithangbord gebruikte. Doordat het wapenschild na 25 jaar gebruik aanmerkelijk versleten was, zijn de dames op de voorgrond nauwelijks nog herkenbaar als muzen, met muziekinstrumenten:
Tijdens de Franse bezetting van Antwerpen (1746) verdwenen deze vignetten:
Vanaf 24 juni 1746 kreeg de krant een nieuw titelvignet, met het wapenschild van Antwerpen:
Aan het titelblok werd vanaf 28 april 1750 de vermelding toegevoegd dat de krant beschikte over een keizerlijk privilege:
Vanaf 18 februari 1757 werd het titelblok, incl. het titelvignet, wat grafischer vormgegeven (opnieuw gewijzigd op 19 juli 1757):
Vanaf 10 juni 1760 werd het titelvignet sterk uitvergroot en verdween de vermelding over het privilege uit het titelblok:
In de loop van 1762 verdwenen deze grote vignetten uit plaatsgebrek. De uitgever schakelde toen over op een zuiver typografische titel, zoals op 13 juli 1762:
Op 18 december 1789 slaakt de courantier een zucht van verlichting. Eindelijk heeft Brussel het juk van de Oostenrijkse keizer van zich afgeschud! De Brabantse Omwenteling was een feit. De volgende stap was de oprichting van een confederale republiek van de Zuidelijke Nederlanden, met acht autonome staten, waaronder Brabant en Vlaanderen. Het titelvignet van de Gazette van Antwerpen getuigt van de politieke kleur en de recente staatkundige veranderingen:
Maar reeds op 7 december 1790 was de gekroonde leeuw uit het titelblok verdwenen. Het nieuwe titelvignet (met daarin het wapen van Antwerpen) getuigt van het hernieuwde gezag van de Oostenrijkse vorst, keizer Jozef II, dat onder bepaalde voorwaarden was hersteld:
Van 4 januari t/m 28 januari 1791 wordt dit vignet per aflevering afgewisseld met een nieuw vignet waarop alleen het wapen van Antwerpen (dubbelkoppige adelaar boven het kasteel) is afgebeeld:
Dit laatste vignet wordt op 1 februari 1791 vervangen, terwijl de afwisseling per aflevering wordt voortgezet (het titelvignet keert overigens vanaf 19 april 1791 terug, net als het titelvignet dat op 7 december 1790 was geïntroduceerd):
Deze afwisseling zet zich door in 1792, maar op 23 november 1792 is de tweekoppige adelaar uit het wapenschild (incl. de vermelding van het privilege) verdwenen:
Dit titelvignet wordt met ingang van de volgende aflevering (27 november 1792) afgewisseld met een titelvignet waarop is het gapende gat is opgevuld:
De afwisseling duurt voort tot 22 maart 1793. Vanaf die datum is het titelvignet korte tijd uit het titelblok verdwenen:
De vermelding van het keizerlijk privilege keert terug op 16 april 1793. Het titelvignet is vernieuwd en heeft de dubbele adelaar, zij het grafisch vormgegeven, teruggekregen:
Dit laatste vignet wordt met ingang van 30 april 1793 afgewisseld door:
Op 25 juli 1794 wordt het oude titelvignet van 4 januari 1791 (en 16 april 1793) opnieuw gebruikt; de tweekoppige adelaar is verdwenen. Aan het systeem van alternerende titelvignetten is een einde gekomen:
Op 22 augustus 1794 wordt het titelblok opgesierd met het revolutionaire motto ‘vryheid. gelykheid. broederlykheid’. De dagtekening is opgesteld overeenkomstig de Franse republikeinse kalender, maar ook nog in de vertrouwde gregoriaanse kalender.
Op 15 september 1795 wordt de krant tweetalig: links staat de tekst in het Frans, rechts in het Nederlands. Het motto is aangepast, de dagtekening is conform de Franse republikeinse resp. gregoriaanse kalender:
Deze opzet is vanaf 15 december 1795 verdwenen. De krant is alleen nog geschreven in het Nederlands; gebleven zijn de typografische vormgeving van het titelblok en de dubbele dagtekening:
Deze vormgeving duurt t/m 11 december 1798, waarmee een voorlopig einde komt aan de Gazette van Antwerpen. Op 5 december 1800 – de krant is nog maar net opgestart – is het titelblok in een nieuw jasje gestoken, met een donker kader als omlijsting:
Op 15 mei 1801 is het kader verdwenen en ook is de zijmarge van de krant met (Franstalig) nieuws gevuld. Dit zal in het vervolg vaker voorkomen:
Vanaf 7 juli 1801 staat bovenin het titelblok ‘met autorisatie’; vanaf 13 oktober 1801 staat er ‘met Permissie en Autorisatie van het Gouvernement’ en vanaf staat 4 december 1801 er ‘met Autorisatie van den Prefect van dit Departement’. Indien noodzakelijk zijn ook de zijmarges gevuld met nieuwsberichten. Door de jaren heen worden in het titelblok kleine typografische wijzigingen aangebracht:
Boekhistorische gegevens
De krant verscheen in Antwerpen, eerst bij Hendrik III Aertssens (1719-1741), vervolgens bij Jean François van Soest (1741-1770), dan bij zijn zoon Joannes Henricus van Soest (1770-1801), en ten slotte bij diens voormalige meesterknecht Philippus Josephus Franck (1801-1804).
De prijs bedroeg een halve stuiver per aflevering. Tussen 1757 en 1763 betaalden de Antwerpse koopman James Dormer zijn vrouw Theresa Goubau 2 fl 16 st voor een jaarabonnement. Omstreeks 1773 kost een abonnement 12 schellingen (3 fl 12 st, thuisbezorgd) of 8 schellingen (2 fl 8 st, opgehaald bij de drukkerij).
In de Franse periode zorgde de zegelbelasting voor een verdubbeling van de prijs tot een stuiver.
De oplage bedroeg volgens de redacteur Jacob Van der Sanden rond 1773 1440 exemplaren, waarvan 1296 beschikbaar voor verkoop en 144 voor gratis bezorging.
Medewerkers
De Gazette was ‘eigendom’ van de drukkers, die het monopolie bezaten en als uitgever functioneerden. Wellicht heeft uitgever Hendrik III AERTSSENS (1661-1741) ook zelf de redactie voor zijn rekening genomen.
Zijn opvolger Jean François VAN SOEST (1695-1770) nam eerst de notarisklerk Bernard ALLEFELDT (1687- voor 1761) in dienst (1741-1742), die echter ontslagen werd nadat een onvoorzichtigheid voor een schorsing van de krant had gezorgd.
Vervolgens werd de redactie gevoerd door de priester Franciscus COCKELET (1700-1763), en vanaf 1763 tot zijn dood door Jacobus VAN DER SANDEN (1726-1799), een notarisklerk en secretaris van de Antwerpse Akademie.
Mogelijk was de drukkersgast en latere uitgever Philippus Josephus FRANCK (1748-1819) de laatste jaren van de krant verantwoordelijk voor de redactie.
Inhoud
De krant bevatte als algemeen informatieblad enerzijds nieuws, vooral internationaal, en anderzijds betaalde advertenties. Af en toe werden ook aankondigingen van de overheid verplicht opgenomen.
Tijdens de Brabantse Omwenteling publiceerde de krant uitsluitend staatse artikelen. Statisten wilden, anders dan de vonckisten, het herstel van het ancien régime met zijn staten- en standenorganisaties en de oude vrijheden van de Nederlandse gewesten.
Relatie tot andere periodieken
De Gazette van Antwerpen is een voorzetting van de Antwerpsche Dijnsdaegsche Post-tijdinge of Antwerpsche Vrijdaegsche Post-tijdinge, die ook werd uitgegeven door Hendrik III Aertssens (en voorgangers).
Tijdens de schorsing van de krant in de Franse tijd probeerde de drukkersknecht P.J. Franck ter vervanging een nieuwe krant op te richten, de Gazette der Twee Nethen (1799). Er verschenen vijf nummers.
De Gazette van Antwerpen werd nagedrukt in de Republiek onder verschillende titels: de Antwerpsche Post-tydinge (editie Amsterdam) (1706-1742), Antwerpsche Post-tydinge (editie Haarlem) (1710-1759), Antwerpsche Post-tydinge (editie Den Haag) (1713-1788) en Antwerpsche Posttydinge (editie Rotterdam). Ook de Brabandsche Gazette of Voornaamste Courant-Nieus (1780-1797) hoort ook in dit rijtje thuis.
In Antwerpen zelf werd de krant tijdens de periode kort voor de Brabantse Omwenteling (1789) bekritiseerd door de Dagelykschen Europischen Mercurius van Cornelius Martinus Spanoghe.
Exemplaren
¶ Een volledig exemplaar berust in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience (Antwerpen) onder het catalogusnummer B 666. Dat exemplaar is gedigitaliseerd. De jaargangen van 1763 t/m 1781 (met uitzondering van 1764) zijn de persoonlijke exemplaren van de redacteur, Jacob Van der Sanden, met handgeschreven annotaties en toegevoegde bewijsstukken.
¶ De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience bezit nog een tweede exemplaar, onder catalogusnummer 598602, dat de jaren 1732-1749 bestrijkt, een losse jaargang van 1798, en enkele losse afleveringen.
¶ Tal van andere bibliotheken en archieven bezitten losse jaargangen (meestal uit de laatste decennia van de achttiende eeuw) of afleveringen.
Bronnen
De belangrijkste archiefbron is de Notice généalogique & historique par & pour Jacques Van der Sanden van redacteur Jacob Van der Sanden, met daarin opgenomen een Essay sur l’origine & l’essence de la Gazette ou Maximes nécessaires à la rédaction & l’édition d’une feuille périodique; et à l’historiographie. Het wordt bewaard in het Felixarchief, Antwerpen, onder nummer GF 83.
Van der Sandens redacteurskopij van de Gazette van Antwerpen in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience biedt aanvullende informatie over zijn bronnen, en aantekeningen over de censuur op artikelen.
Literatuur
¶ S. Van Impe, Biografie van een achttiende-eeuwse krant. De ‘Gazette van Antwerpen’, 1700-1804. Ongepubliceerd proefschrift Universiteit Antwerpen, 2021.
¶ S. Van Impe, ‘Mediamagnaten in de Oostenrijkse Nederlanden? De uitgevers en redacteurs van de Gazette van Antwerpen in de achttiende eeuw’, in: De Gulden Passer 91 (2013) 2, p. 127-158.
Steven Van Impe
augustus 2026
Je moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.